Brans Stassen over kunst in Almere: 'Stad als een boemerang'

13 januari 2021 15:45

ALMERE - Kunst in de openbare ruimte kom je in Almere overal tegen. Waar komt dat vandaan, wie heeft het bedacht, wie heeft de kunstenaars uitgekozen, wie heeft ze betaald? Stedenbouwkundige Brans Stassen vertelt erover in een serie stukken over monumentale kunst in Almere. Stassen (1937) werkte zelf vanaf 1972 bij het Projektburo Almere van de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders en kwam in 1984 in dienst van de gemeente Almere, tot hij in 2002 met pensioen ging.

Het allereerste kunstwerk voor Almere was meteen een plan voor de hele stad. Wat is er mooier dan vanuit het niets een nieuwe stad te bedenken? Toen wij begin jaren '70 aan Almere begonnen, nodigden we iedereen die maar wilde uit om met ideeën te komen.

Het meest uitzonderlijke voorstel kwam van een kunstenaar uit Maastricht, Lex Wegchelaar.

Zijn projecten gaan over het klimaat. Wat is het eerste om rekening mee te houden als je een stad bouwt op de voormalige zeebodem? Vroeg of laat komt de zee terug en verdwijnt de stad onder water. Met die voorspelling was hij z'n tijd vooruit, pas tegenwoordig realiseren we ons dat de waterspiegel wel eens een paar meter zou kunnen stijgen en dat dit geen kwestie is van 'of', maar hoogstens van 'wanneer'.

Drijvende stad

In Vrij Nederland had Wegchelaar de wervingsadvertentie gezien waarin werd opgeroepen 'mee te denken' bij het ontwerpen van een nieuwe stad in de IJsselmeerpolders. Zijn oplossing was consequent: Maak een drijvende stad voor 200.000 inwoners, in de vorm van een boemerang. Zoals bekend keert de boemerang na een goede worp weer terug. Hij is het zelf komen toelichten bij de opening van de tentoonstelling, zonder een spoor van ironie: "Als het water stijgt haalt de stad z'n ankers op en begint, draaiend over de zee, een reis over de wereld. Nieuwe steden moeten drijven omdat de poolkappen zullen smelten" zegt hij, en dat bijna 50 jaar geleden.

Met klimaatdeskundigen berekent hij de baan die via de Indische Oceaan leidt naar het hoogste punt van de aarde, de Mount Everest. Gedreven door Atlantische stromen keert de stad, als de aarde droogvalt, langzaam terug naar waar de reis begonnen is, op het diepste punt in de IJsselmeerpolders. Dat was nog eens een avontuurlijke stad geworden en, als de grote watersnood komt, een veilige ark van Noach. Een mooie droom, maar zo werkt het niet. Zoals we dat al eeuwen doen, blijven wij hier in Nederland gewoon bouwen op waar eens water was en vertrouwen we op onze dijken.

Brans Stassen

De boemerang-stad drijvend boven de bergen. Foto uit een brochure van Lex Wegchelaar.